آیت الله دکتراسماعیل گندمکار

تولد و تحصیل

حجه الاسلام والمسلمین دکترمحمد محققی در سال 1328ق در لاهیجان به دنیا آمد. ⁽¹⁾ پدرش آقامیرزا کاظم ⁽²⁾ از شیعیان امیرالمؤمنین و با تقوا و پرهیزگار بود.

استاد چون همه کودکان پای به مدرسه گذاشت و دروس مدارس کلاسیک را با موفقیت پشت سرگذاشت و موفق به گرفتن دیپلم شد. پس از آن به تحصیل علوم اسلامی روی آورد و مدتی در رشت، خراسان و تهران به تحصیل پرداخت. در این مدت تا بخشی از سطح پیش رفت. ⁽³⁾ پس از آن درسال 1351 ق ⁽⁴⁾ در حالی که سن ایشان در حدود23 سالگی بود، به حوزه علمیه رهسپار شد و تحصیلات علوم اسلامی را پی گرفت آنگاه به درس خارج بزرگان حوزه راه یافت و از محضر آنان بهره های فراوان برد. ایشان در دوره درس خارج بیشترین استفاده را ازدرس آیت الله حاج عبدالکریم حایری برد.

پس از رحلت آیت الله حایری (ره) مدتی به همدان رفت و در آن شهر به خدمات دینی وفرهنگی پرداخت و پس از آن باز به حوزه علمیه قم باز گشت و به تدریس و مطالعه و تحقیق پرداخت. وی با توشه ای که از علوم جدیدوقدیم داشت، در حوزه علمیه قم به تدریس فلسفه و طبیعیات پرداخت. سبک فلسفه وی دارای ابتکاراتی بود که نظر آیت العظمی بروجردی را نیز به خود جلب کرد. از دروسی که ایشان علاوه برفلسفه تدریس می کرد، هیئت، فیزیک و طبیعیات، ریاضیات و زبان فرانسه بود و عده زیادی از فضلای برجسته قم در آن شرکت می کردند. حضرت آیت الله العظمی آقا موسی شبیری زنجانی در باره تدریس ایشان فرمود: «آقای محققی یک درسی هم داشت که درآن اطلاعات جدیدی که غالب طلاب به آن احتیاج داشتند، به صورت تلفیقی با دروس حوزه مطرح می کردند. بنده هم درس ایشان می رفتم در آن درس نیز اتفاقا سید عبدالجواد جبل عاملی که استاد شرح لمعه ما بود، شرکت می کردند.» ⁽⁵⁾ دوران تحصیل استاد محققی بانابسامانیهای زیادی برای حوزه های علمیه مقارن بود و فقر وگسیختگی گسترده ای حاکم بود. در این زمان آقا شیخ محمد تقی نیزدر اثر فقر شدید برای مدتی موفق به ادامه تحصیل نشد و به تجارت پرداخت. پس از مدتی تلاش اقتصادی عالم جلیل القدر و فقیه وارسته و فرزانه آیت الله حاج شیخ محمدتقی بافقی او را ازادامه این کار باز داشت و او نیز در پی سخن مرحوم بافقی ازکار دست کشید و به تحصیل روی آورد.

بخشی از حیات پربار استاد محققی به تبلیغ و رساندن پیام دین به مردم گذشته است. استاد محققی پس از وفات پدر همسرش (سیدمحمدمدرس سعیدی یزدی) به یزد رفت و در آن شهر به فعالیت پرداخت و در اثر تلاش مشفقانه در قلوب مردم جای گرفت. در سال 1371 ق در حالی که از حیات پربرکت استاد محققی 43 سال می گذشت، به تهران مهاجرت کرد و به تدریس در دانشکده معقول و منقول(الهیات) پرداخت و دانشجویان دانشگاه تهران نیز از خوان اندیشه مذهبی وی بهره بردند. ⁽⁶⁾

استادان

سیر تحصیلات استاد محققی همواره با اندرزهای استادان، پربار وموفقیت آمیز بود و آنان بودند که استعدادهای شاگرد را شکوفاکردند. نام برخی از آنها به این صورت است:

1- آیت الله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حایری; از بزرگترین استادان آقا شیخ محمد محققی است که درس خارج را در خدمت ایشان فرا گرفت.

2- آیت العظمی سیدمحمدتقی خوانساری ⁽⁷⁾ ، استاد محققی بخشی ازدوره سطح را در خدمت آقا سیدمحمد تقی خوانساری که جامع بین علم وعمل و بسیار باورع و پرهیزگار بود، گذراند.

3- آیت الله العظمی سید شهاب الدین مرعشی نجفی ⁽⁸⁾

4- استادمیرزا محمد همدانی ⁽⁹⁾ (1315 1365 ق )

5- استاد ادیب طهرانی ⁽¹⁰⁾

6- آیت الله حاج شیخ عباس تهرانی شاگردی استاد محققی در سخنی که آیت الله حاج آقا موسی شبیری زنجانی فرمودند چنین آمده است:

«در درسی که آقای محققی درباره علوم جدید و آشنایی طلاب باعلوم و اصطلاحات علوم کلاسیک داشتند گفتند; بنده می خواستم شرح منظومه سبزواری را بخوانم. خدمت عده ای از اساتید رفتم اماآنچه باب طبعم بود نیافتم ولی وقتی خدمت حاج شیخ عباس تهرانی رسیدم دیدم ایشان خیلی خوب از عهده بحث بر می آید و منظومه سبزواری را در خدمت ایشان خواندم.» ⁽¹¹⁾

سفر به هامبورگ و تبلیغ تشیع

از اندیشه های ارزشمند و زیبای آیت الله العظمی بروجردی(ره) عنایت فراوان ایشان در اعزام مبلغ به خارج ازکشور بود و ایشان امکانات فراوانی را فراهم می کردند تا شیعه در جهان مطرح شود و بتواند اندیشه، آرمانها و ارزشهایش رامطرح کند و آنان را برای جهانیان باسبک نوین قدرت استدلال بیان کنند.

از جمله این حرکتهای ارزشمند اعزام حضرت حجه الاسلام محققی به هامبورک آلمان بود که در سال 1357 ق انجام شد. ⁽¹²⁾ این اقدام ارزشمند که با توجه به درخواست ایرانیان مقیم آلمان برای اعزام روحانی به آن منطقه انجام شد و استاد محققی که بااندیشه های نو آشنایی و به زبان خارجی نیز تسلط داشت به آن کشور فرستاده شد. حرکت سازنده و هشیارانه آیت الله بروجردی واقدامات شایسته استاد محققی در آن زمان بازتاب گسترده ای داشت و در روزنامه ها مورد بحث و بررسی قرار می گرفت. یکی از این اقدامات احداث مسجد بزرگ هامبورک بود که کلنگ آن بوسیله استادمحققی به زمین زده شد. در دعوتنامه مراسم افتتاح کار ساختمانی مسجد که به دو زبان فارسی و آلمانی منتشر شده و برای مدعوین فرستاده شد آمده است:

با تایید خداوند متعال بر حسب دستور بزرگ پیشوای اسلامی عالم تشیع حضرت آیت الله العظمی الحاج آقا حسین طباطبائی بروجردی مدظله العالی بزرگترین مسجد اسلامی در هامبورک بنا می شود.

هیات ساختمان مسجد مفتخر است که بدین وسیله از جناب عالی برای انجام مراسم زدن اولین کلنگ دعوت نماید. صبح روز شنبه پانزدهم شعبان، روز فرخنده میلاد امام زمان حضرت حجه بن الحسن(عجل الله تعالی فرجه الشریف ) (برابر13 فوریه 1960) ازساعت ده و نیم ساختمان مجلل ما شروع می شود.

در پایان انجام مراسم ازعموم محترم در gesellschaft(hansa)e.vruder (عمارت مقابل زمین مسجد) پذیرایی خواهد شد.

از طرف هیات ساختمان مسجد ایرانیان در هامبورگ

نماینده حضرت آیت العظمی بروجردی

این مسجد که مسجد جعفری هامبورک نامیده شدو در زمینی به مساحت 3800 متر در کنار دریاچه «آلستر» درهامبورک ساخته شد، بزرگترین و جدیدترین مسجد اروپا است و دوهزار نمازگزار را در خود پذیرا است ⁽¹³⁾

مسجد ایرانیان در هامبورگ

نماینده آیت الله بروجردی در هامبورگ آقای محققی که با علاقه کامل به امور مذهبی و راهنمایی مسلمین آلمان اشتغال دارد وجلب اعتماد طبقات پیر و جوان را کرده، سال گذشته امکان خریدزمین بسیار مناسبی را برای مسجد در کنار دریاچه آلستر که یکی از زیباترین نقاط هامبورگ است به قیمت مناسب به عرض آیت الله رسانید و معظم له فورا دستور فرمود کلیه مبلغ از ایران حواله وبه این ترتیب زمین مسجد ابتیاع شد. روز شنبه 23 بهمن 1338 که مصادف با عید سعید مولود حضرت حجت بود (15 شعبان 1379) اولین کلنگ بنای مسجد مسلمین هامبورگ زده شد در مراسم جشن کلیه ایرانیان مقیم هامبورگ و عده ای از شخصیتهای این شهر شرکت کرده بودند.

علاوه بر اعضای سرکنسولگری شاهنشاهی در هامبورگ آقای دکترعزیزی رایزن فرهنگی ایران در آلمان نیز برای حضور در جشن ازکلن به هامبورگ آمده بود. آقای محققی شرح مؤثر و جامعی درباره تاریخچه ولزوم ایجاد بنای مسجد را بیان داشت وازتوجهاتی که آیت الله مبذول فرموده اند تشکر کرد. بعد از متن تاریخچه به زبان فارسی و آلمانی در جعبه فلزی زیر اولین سنگ بنا قرار داده شد. آیه ای را که حضرت ابراهیم(ع) به هنگام بنای خانه کعبه نوشته بود بر روی لوحه سنگ تاریخ بنای مسجد مسلمین در هامبورگ حک نموده اند. ⁽¹⁴⁾ دوران پربرکت توقف استاد محققی در آلمان دیری نپایید و ایشان در سال 1383 قمری به ایران بازگشت. هشت سال کار و تلاش پیگیر و ثمرات فراوانی را به ارمغان گذاشت. وی در بازگشت به ایران به قم آمده و ساکن شدند و تاپایان عمر شریفشان در آن دیار پرخیر و برکت زندگی کردند. ⁽¹⁵⁾

آیت الله بروجردی و اندیشه های زیبا

از نکات قابل توجه وتحسین برانگیز در زندگی آیت الله بروجردی اندیشه های زیبا، گسترده و اصولی ایشان است که جزو افتخارات شیعه است. وی فکری باز و گسترده در تبلیغ جهانی تشیع سعی بلیغی داشت او به کشورهای زیادی نماینده فرستاده تا اندیشه های اسلامی و معارف شیعی را گسترش دهند. ایشان علاوه بر هامبورگ، درآمریکا، کراچی پاکستان، کویت، سودان، و مدینه و غیر آن نماینده داشت. سبک استدلال و ورود و خروج در مباحث فقهی و اصولی ورجالی و نیز نوآوری های ارزشمندی داشت که به صورت سبکی نوین وخاص در آمد و عده ای از بزرگان خود در حال حاضر پیرو آن سبک اند. از ظرایفی که از محضر آیت الله بروجردی نقل شده چنین است که آقای محققی در سفری که به ایران داشتند و از آلمان بازگشته بودند در خدمت آیت الله بروجردی اظهار نگرانی کردندکه ما در آن جا مشکلی داریم و آن اینکه آقایان نوعا همراه خانمهایشان به مسجد می آیند و متاسفانه وضع جمالشان مناسب نیست اگر سختگیری کنیم کار پیش نمی رود. چه باید بکنیم. آیت الله بروجردی فرمودند:

«نه، سخت گیری نکنید به اقل حجاب اسلامی اکتفا بکنید. اینان بعدا که بیشتر آمدند و آشنا شدند، درست می شوند. ابتدا سخت نگیرید.» آقای محققی از این وسعت نظر و دید باز آیت الله بروجردی بسیار خوششان آمده بود. ⁽¹⁶⁾ آری این ظرافتها است که موجب تقویت دین می شود و البته با تسامح و برخورد سهل انگارانه با اندیشه های دینی بسیار متفاوت است. استاد محققی در نامه ای که برای مرحوم سیدعلیرضا ریحان یزدی نوشته، چنین آورده است:

«بعضی از دختران آلمانی که به کیش مقدس اسلام مشرف می شوند.

تدبر و آشنایی آنان به قرآن مجید از اکثر ما مسلمانان بیشتراست.» ⁽¹⁷⁾

خانواده استاد محققی

وی با دختر مرحوم حجه الاسلام آقا سید محمد مدرس سعیدی که ازروحانیان یزد بود ازدواج کردند و خانواده ای متدین، فرهنگی راتشکیل دادند. حاصل این ازدواج دو فرزند پسر به نامهای محمدعلی و محمد جواد و دو دختر می باشند. ⁽¹⁸⁾

آداب معاشرت و مردم داری

از روحیه های پاک و زیبای استاد محققی آداب معاشرت بسیار جذاب و دلنشین ایشان و تلاش فراوان ایشان در خدمت به مردم است.

وی در هر منطقه که برای تبلیغ و ترویج شریعت اسلام گام نهاد،مورد استقبال فراوان مردم قرار گرفت و جذابیت سخن وی و معاشرت و مردم داری ایشان اثر فراوانی در افراد می گذاشت و شیفته برخورد مفید ایشان می شدند. وی در یکی از ایام که مدتی در یزدرحل اقامت افکنده بود به طوری مورد توجه مردم قرار گرفت و ازپایگاه اجتماعی و محبوبیت مردمی برخوردار شد که مردم می خواستند وی را برای نمایندگی به مجلس شورای ملی بفرستند اماایشان نپذیرفت.

وفات

ستاره حیات استاد محققی رو به افول گذاشته بود و از عمر وی 61بهار گذشته بود و در حالی که عمر چندانی نکرده بود بر اثرسکته قلبی چشم از جهان فرو بست و به دیار جاودانه سفر کرد. پس از انجام مراسم با شکوهی در قبرستان ابوحسین قم مقبره «بقعه العلماء» دفن گرید. نوشته ای که برسنگ مزار او قرارگرفته است چنین است:

پی نوشتها:

1- آینه دانشوران، سید علیرضاریحان یزدی، تعلیقات ناصر باقری بیدهندی، ص 92;گنجینه دانشمندان، محمد شریف رازی، ج 2، ص 257.

2- آینه دانشوران، ص 311.

3- گنجینه دانشمندان، محمد شریف رازی 7 ج 2، ص 257.

4- آینه دانشوران، ص 311.

5- درگفتگو یا آیت الله آقا موسی شبیری زنجانی در تاریخ 9/1/1376.

6- آینه دانشوران، سیدعلیرضا ریحان یزدی، ص 92; گنجینه دانشمندان، ج 2، ص 257 258.

7- آینه دانشوران،ص 92.

8- همان، ص 311.

9- استاد میرزا محمد همدانی در همدانی به دنیا آمد. در همدان پس ازاستفاده علمی از محضر فرزانه عارف آیت الله حاج شیخ علی گنبدی(از شاگردان آخوند ملاحسینعلی همدانی مدفون در شیخان)و آیت الله حاج شیخ علی دامغانی به تهران رفت و از حوزه دروس عقلی حکیم و عارف فرزانه حکیم ملامحمد هیدجی و نیز از دروس آیت الله شیخ علی مدرسی و آقا شیخ عبدالنبی نوری عراقی بهره برد.سپس به قم آمده و از محضر آیت الله حائری موسس حوزه بهره بردو خود حوزه درس تشکیل داد و بسیاری از فضلا از بیان زیبای اوبهره مند شدند. ایشان در جمعه 22 ماه محرم وفات و در قم به خاک سپرده شد. همان.

10- همان، ص 81 82.

11- گفتگو با آیت الله زنجانی در تاریخ 9/1/1376.

12- آینه دانشوران، ص 92.

13- آینه دانشوران، ص 483 به نقل از روزنامه اطلاعات 14 رمضان 1379.

14- آینه داشوران، ص 480 481.

15- آینه دانشوران، ص 482.

16- همان، ص 95.

17- مجله حوزه، ش 4344 ص 104، مصاحبه با آیت الله سیدحسین بدلابا اندکی دخل و تصرف.

18-آینه دانشوران، ص 484. ۱۹.نام مسجد امروز امام علی ع است.